١- كسى كه عمره بجا مىآورد بايد پس از انجام طواف ، دو ركعت نماز ، به نيّت نماز طواف بخواند .
٢ - نماز طواف بايد در مسجدالحرام و نزد مقام ابراهيم(1) خوانده شود و احتياط واجب آن است كه پشت مقام بجا آورد ، به طورى كه مقام ابراهيم ( عليه السلام) بين او و خانه كعبه واقع شود . و بهتر است هر چه مىتواند نزديكتر بايستد ( نه به طورى كه مزاحم ديگران باشد ) و اگر به واسطه زيادى جمعيت نمىتواند پشت مقام نماز بخواند ، در يكى از دو طرف آن ، نزديك مقام بجا آورد .
مستحب است پس از نماز طواف ، حمد و ثناى الهى را به جا آورده و صلوات بر محمد و آلمحمد ( صلّى الله عليه وآله) بفرستد و از خداوند عالم طلب قبول نمايد و بگويد :
« اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنِّي وَلاتَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنِّي ، الْحَمْدُ للهِ بِمَحامِدِهِ كُلِّها عَلي نَعْمآئِهِ كُلِّها حَتّي يَنْتَهِيَ الْحَمْدُ إلي ما يُحِبُّ وَيَرْضي ، ألَّلهُمَّ صَلِّ عَلي مُحَمَّد والِ مُحمَّد وَتَقَبَّلْ مِنِّي وَطَهِّرْ قَلْبِي وَزَكِّ عَمَلِي » .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) - مقام ابراهيم سنگى است كه حضرت ابراهيم ( عليه السلام) هنگام بناى كعبه ، يا دعوت مردم به زيارت خانه كعبه روى آن ايستادهاند و جاى پاى ايشان بر آن نقش بسته و اكنون در يك محفظه بلورين در يك ضريح كوچك ، در مسجدالحرام با فاصله حدود ١٣ متر از كعبه نگهدارى مىشود .
سعى بين صفا و مروه
پس از انجام نماز طواف ، حاجى بايد هفت مرتبه فاصله دو كوه كوچك بين صفا و مَروه را ، كه امروزه به صورت سالنى ساخته شده و كنار مسجدالحرام قرار دارد ، بپيمايد .
١ - سعى ، بايد از صفا آغاز و به مروه ختم شود .
٢ - پيمودن فاصله صفا تا مروه يكمرتبه و برگشتن از مروهبهصفا مرتبه دوم به حساب مىآيد ، بنابراين هفت شَوطِ سعى ، بر مروه به پايان مىرسد ـ
٣ - نشستن و استراحت كردن و رفع خستگى بر صفا و مروه و بين آن ، جايز است و اگر در بين سعى باشد ، بايد از همانجا كه سعى را قطع كرده ادامه دهد .
۴ - سعى بين صفا و مروه ، لازم نيست با وضو و طهارت انجام شود ، گرچه احتياط مستحب است .
۵ - سعى در طبقه دوّم اشكال دارد ، چون بالاتر از كوه است .
مستحبات
مستحب است پس از نماز طواف ، و پيش از سعى ، قدرى از آب زمزم بياشامد و بر سر و پشت و شكم خود بريزد و بگويد :
« ألّلهُمَّاجْعَلْهُ عِلْماً نافِعاً وَرِزْقاً واسِعاً وَشِفاءً مِنْ كُلِّ داء و سُقْم » .
سپس با آرامى دل و بدن ، بالاى صفا رفته و به خانه كعبه نظر كند و به ركنى كه حجرالأسود در آن است رو نمايد و حمد و ثناى الهى را بجا آورد و نعمتهاى الهى را بخاطر بياورد ، آنگاه اين اذكار را بگويد :
« اللهُ أكْبَرُ » هفت مرتبه .
« الْحَمْدُللهِ » هفت مرتبه .
« لا الهَ الاّ اللهُ » هفت مرتبه .
« لا إلهَ الاّ اللهُ وَحْدَهُ لاشَرِيْكَ لَهُ ، لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُميتُ وَهُوَ حَيٌّ لايَمُوْتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَهُوَ عَلي كُلِّ شَيْء قَدِيْرٌ » سه مرتبه .
پس صلوات بر محمد و آل محمد ( صلّى الله عليه وآله) بفرستد .
سپس بگويد :
« الْحَمْدُللهِ » صد مرتبه .
« سُبحانَ اللهِ » صد مرتبه .
و هنگام سعى مستحب است در قسمتى از فاصله صفا و مروه كه اكنون با خط و چراغ سبز رنگ مشخص شده « هَروَلَه » كند ؛ يعنى مانند شتر تند برود و در وقت برگشتن نيز هروله در همان قسمت مستحب است و از براى زنها هروله نيست .
آنگاه كه از صفا مىآيد وقتى به محل هروله رسيد بگويد :
« بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ ، وَاللهُ أكْبَرُ ، وَصَلَّي اللهُ عَلي مُحَمَّد وَأهْلِ بَيْتِهِ ، أللَّهُمَّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَتَجاوَزْ عَمّا تَعْلَمُ انَّك أنْتَ الاْعَزُّ الاْجَلُّ الأكْرَمُ ، وَاهْدِنِي لِلَّتِي هِيَ أقْوَمُ أللَّهُمَّ إنَّ عَمَلِي ضَعِيفٌ ، فَضاعِفْهُ لِي وَتَقَبَّلْهُ مِنِّي ، أللَّهُمَّ لَك سَعْيي ، وَبِكَ حَوْلِي وَقُوَّتِي تَقَبَّلْ مِنِّي عَمَلِي يا مَنْ يَقْبَلُ عَمَلَ الْمُتَّقِينَ » .
و همين كه از محل هَروَله گذشت بگويد :
« ياذَا الْمَنِّ وَالْفَضْلِ وَالْكَرَمِ وَالْنَّعْماءِ والجُوْدِ اغْفِرْ لِي ذُنُوْبِي ، إنَّهُ لايَغْفِرُ الذُّنُوبَ إلاّ أنْتَ » .
و هنگامى كه بر مروه رسيد [ چنانچه ممكن است ] آنچه را كه در صفا گفته شد بجا آورد و بخواند دعاهاى آنجا را به ترتيبى كه بيان شد . و پس از آن بگويد :ـ
« أللَّهُمَّ يا مَنْ أمَرَ بِالْعَفْوِ يا مَنْ يُحِبُّ الْعَفْوَ يا مَنْ يُعْطِي عَلَي الْعَفْوِ ، يامَنْ يَعْفُو عَلَي الْعَفْوِ يا رَبَّ الْعَفْوِ ، الْعَفْوَ الْعَفْوَ الْعَفْوَ » .
و مستحب است در گريه كردن كوشش كند و خود را به گريه وادارد و در حال سعى دعا بسيار كند و بخواند اين دعا را :
« أللَّهُمَّ إنِّي أسْألُكَ حُسْنَ الْظَّنِّ بِك عَلي كُلِّ حال وَصِدْقَ النِّيَّةِ في التَّوَكُّلِ عَلَيْكَ » .
تـقـصـیـر :ـ
١ - حاجى پس از سعى ، بايد تقصير كند ؛ يعنى قدرى از ناخن يا موى سر يا صورت خود را بچيند ، كه با اين عمل، اعمال عمره تمتّع به پايان مىرسد .
٢ - بعد از آنكه شخص مُحرم تقصير كرد هر چه به واسطه احرام بر او حرام شده بود حلال مىشود و مىتواند لباس احرام را از تن بيرون آورد .
٣ - پس از انجام عمره تمتّع ، حاجيان در مكه مىمانند تا وقتى كه بار ديگر براى حج محرم شوند و به عرفات بروند . امروزه به جهت كثرت جمعيت وشلوغى راه كه احتمال نرسيدن به موقع به عرفات مىباشد ، روز هشتم مُحرم مىشوند و شب عرفه به عرفات مىروند ، هر چند اگر روز نهم مُحرم شوند و بروند و ظهر روز نهم در عرفات باشند مانع ندارد ـ
اعمال حجّ تمتُع :ـ
احرام
اعمال حج نيز مانند اعمال عمره با احرام آغاز مىشود .
١ - كيفيّت احرام حج ، مانند احرام عمره است ، با اينتفاوت كه درآنجابهنيت «عمره تمتّع » محرم مىشد و اكنون به نيّت « حج تمتّع » محرم مىشود .
٢ - زمان احرام حج ، بعد از اعمال عمره تمتّع است تا وقتى كه بتواند به وقوف در عرفات - ظهر روز نهم ذىحجه - برسد .
٣ - مكان احرام حج ، شهر مكّه است ، گرچه مستحب است در حجر اسماعيل يا نزد مقامابراهيم مُحرم شود .
۴ - تمام اعمال حج از احرام تا رمى جمرات از عبادات است و مانند نماز و ساير عبادات بايد به قصد قربت و اطاعت امر خداوند انجام شود .
۵ - وقتىكه انسان براى اعمال حج محرم شد تمام كارهايى كه در احرام عمره حرام بود ، بر او حرام مىشود .
۶ - آنچه در احرام عمره مستحب است در احرام حج نيز مستحب است ـ
وقوف در عـرفات:ـ
حاجى ، پس از احرام در مكّه ، بايد براى وقوف در عرفات روانه آنجا شود ، و بنابراحتياط واجب از ظهر روز نهم ذىحجّه تا مغرب همان روز در عرفات بماند .
١ - وقوف در عرفات و ساير اعمال حجبجز طواف و نماز طواف - نياز به طهارت ( وضو يا غسل ) ندارد ، ولى مستحب است ـ
٢ - در عرفات ، كار ديگرى بجز بودنِ در آنجا واجب نيست ، ولى مستحبات بسيارى دارد و از بهترين مكانها براى استجابت دعاست و بهترين دعاها در آن روز دعاى معروف اباعبدالله الحسين ( عليه السلام) و امام زينالعابدين ( عليه السلام) است .(1)
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) - چون دعاهاى وقوف در عرفات بسيار زياد است از آوردن آنها در اين نوشته مختصر پرهيز شد ، علاقمندان مىتوانند به كتابهاى دعا يا مناسك مراجعه كنند ـ
وقوف درمَشعرالحرام (1) :ـ
بعد از مغربِ روز نهم ذى حجّه حاجيان از عرفات خارج مىشوند و براى انجام عملى ديگر از اعمال حج به طرف مشعرالحرام حركت مىكنند .
١ - وقتى كه حاجيان به مشعرالحرام رسيدند بنابر احتياط واجب بايد شب عيد قربان را تا اذان صبح براى اطاعت امر الهى در مشعر بمانند و از اذان صبح تا طلوع آفتاب را به نيّت وقوف در مشعرالحرام در آنجا باشند .
٢ - در مشعر ، بجز ماندن در آنجا كار ديگرى واجب نيست گر چه مستحبّات بسيارى دارد و از جمله آنها ، گفتن ذكر خداوند (2) و جمعآورى سنگريزه براى رمىجمرات است . و نيز مستحب است اين دعا را بخواند :
« الَّلهُمَّ هذِهِ جُمَعُ ، الَّلهُمَّ إنِّي أسْألُكَ أنْ تَجْمَعَ لِي فِيها جَوامِعَ الْخَيْرِ ، الَّلهُمَّ لاتُؤْيِسْنِيْ مِنَ الْخَيْرِ الَّذِيْ سَألْتُكَ أنْ تَجْمَعَهُ لِي في قَلْبِي وَأطْلُبُ إلَيْكَ أنْ تُعَرِّفَنِي ماعَرَّفْتَ أوْلِياءَكَ فِي مَنْزِلِي هذا و أنْ تَقِيَنِي جَوامِعَ الشَرِّ » . و پس از نماز صبح اين دعا را بخواند :
« الَّلهُمَّ رَبَّ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ فُكَّ رَقَبَتِي مِنَالنَّارِ وَأوْسِعْ عَلَيَّ مِنْ رِزْقِكَ الْحَلالِ وَادْرَأ عَنِّي شَرَّ فَسَقَةِ الْجِنِّ وَالاِْنْسِ ، الَّلهُمَّ أنْتَ خَيْرُ مَطْلُوب إلَيْهِ وَخَيْرُ مَدْعُوٍّ وَخَيْرُ مَسْؤول وَلِكُلِّ وافِد جائِزَةٌ فَاجْعَلْ جائِزَتِي فِي مَوْطِنِي هذا أنْ تُقِيْلَنِي عَثْرَتِي وَتَقْبَلَ مَعْذِرَتِي وَأنْ تَجَاوَزَ عَنْ خَطِيْئَتِي ثُمَّ اجْعَلِ التَّقْوي مِنَ الدُّنيازادِي » .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) - مشعرالحرام : وادى طويلى است ميان عرفات و مِنا و به آن « مُزدَلفه » هم گفته مىشود .
(2) - آية الله گلپايگانى ، آية الله صافى : احتياط آن است كه در مشعر ذكر خدا را ترك نكند ، هر چند مختصر و كم باشد ـ
رَمی جَمره عَقَبه :ـ
١ - پس از طلوع آفتاب روز دهم ذى حجّه ( عيد قربان ) حجاج براى انجام بقيه اعمال حج از مشعرالحرام بيرون آمده و روانه منا (1) مىشوند . اعمال روز عيد در مِنا عبارت است از :
* رَمى جَمَره عَقَبه (2)
* قربانى
* تراشيدن سر يا تقصير
٢ - در منا ، سه ستون سنگى وجود دارد كه اوّلين ستون ، « جمرهاُولى » ودومينآنها ، « جمرهوُسطى » و سوّمىرا « جمره عُقبى يا عَقَبه » مىنامند ، اوّلين كار واجب در روز عيد قربان ، زدن هفت عدد ريگ به جمره عقبه است .
٣ - هفت عدد ريگ بايد به ستون بخورد ، ولى لازم نيست ، پشت سر هم باشد ، بنابراين اگر دو عدد به ستون بخورد و سومى نخورد و چهارمى بخورد ، تنها سه عددى كه به ستون خورده به حساب مىآيد ، و اگر شك كند هفت عدد خورده يا نه ، بايد به قدرى بزند تا يقين كند هفت عدد به جمره خورده است .
۴ - سنگريزههايى كه براى رمى استفاده مىشود ، بايد اينگونه باشد :
* زياد بزرگ يا ريز نباشد ، به اندازهاى باشد كه به آن ، ريگ بگويند .
* از منطقه حرم باشد ، مثلا مشعرالحرام ، منا يا شهر مكّه .
* خودش ، يا ديگرى ، پيش از اين براى رمى از آن استفاده نكرده باشد .
* مباح باشد ، ( غصبى نباشد) .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) - مِنا : سرزمينى است واقع بين دو رشته كوه و حدّفاصل بين مشعرالحرام و مكّه .
(2) - رمى : تير انداختن ، سنگ انداختن ـ
قـربانی :ـ
١ - پس از سنگ زدن به جمره عقبه ، حجاج براى انجام يكى ديگر از واجبات حج ، به قربانگاه رفته و يك شتر ، يا گاو ، يا گوسفند قربانى مىكنند .
٢ - لازم نيست خود انسان به قربانگاه برود ، بلكه مىتواند به ديگرى نيابت بدهد تا از طرف اوحيوانى را ذبح كند .
مستحبات قربانى
١ - قربانى بسيار چاق باشد .
٢ - اگر قربانى ، گاو يا شتر است ، ماده باشد و اگر گوسفند است نر باشد .
٣ - خودش قربانىرابكشد ، واگر نتواند بكشد ، دست خود را بالاى دست كسى كه ذبح مىكند بگذارد .
۴ - در هنگام ذبح يا نحر اين دعا را بخواند :
« وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالاَْرْضَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما أنَا مِنَ المُشْرِكِينَ إنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَ مَماتِي لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِين لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ امِرْتُ وَأنا مِنَ المُسْلِمِيْنَ ، الَّلهُمَّ مِنْكَ وَلَكَ بِسْمِاللهِ وَاللهُ أكْبَرُ ، الَّلهُمَّ تَقَبَّلْ مِنِّي » .
حلق (1) يا تقصير
١ - پس از قربانى ، حاجى بايد سر را بتراشد ، يا مقدارى از ناخن يا موى خود را بچيند .
٢ - با انجام اين عمل ، تمام محرّمات احرام بر او حلال مىشود ، بجز حرام بودن زن ومرد بر يكديگر و استفاده از بوى خوش ، كه آنها هم با انجام بقيه اعمال حلال خواهد شد . بنابراين ، پس از تراشيدن سر يا تقصير ، مردان محرم مىتوانند لباس احرام را بيرون آورده و لباس معمولى خود را بپوشند ـ
٣ - كسانى كه سال اوّل حج آنهاست بنابر احتياط واجب (2) بايد سر بتراشند و تقصير كفايت نمىكند ، ولى افرادى كه بار اوّل آنها نيست ، مىتوانند تقصير كنند يا سر بتراشند .
۴ - بانوان بايد تقصير كنند .
۵ - محل حَلق يا تقصير ، مِنا است . مستحب است هنگام حلق اين دعا را بخواند :
« أللَّهُمَّ أعْطِني بِكُلِّ شَعْرَة نُوراً يَوْمَ الْقِيامَةِ » .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) - حلق ، تراشيدن سر .
(2) - آيات عظام ، خامنهاى ، بهجت ، تبريزى ، فاضل ، بنابر احتياط مستحب . آيتا . . . زنجانى : كسى كه حَجَّة الاسلام خود را بجا مىآورد بايد سر بتراشد هر چند سفر اوّل حج او نباشد .
اعمال مکّه :ـ
پس از انجام اعمال مِنا در روز عيد قربان ، حاجى بايد براى انجام پنج عمل از اعمال حج به مكّه برگردد ، ولى مىتواند در مِنا بماند براى بقيه اعمالى كه در مِنا شبهاى يازدهم و دوازدهم و روزهاى يازدهم و دوازدهم انجام مىشود و بعد از ظهر روز دوازدهم به مكّه بيايد . چون وقت انجام اين اعمال تا پايان ماه ذىحجّه است . اعمال مكّه عبارتند از :
* طواف حج * نماز طواف حج * سعى بين صفا و مروه * طواف نساء (1) * نماز طواف نساء .
١ - كيفيت طواف و نماز و سعى در اعمال حج ، همانگونه است كه در اعمال عمره گذشت و تنها در نيّت با هم تفاوت دارد .
٢ - طواف نساء و نماز آن ، اختصاص به مردان ندارد، بلكه بر تمام كسانى كه حج (2) به جا مىآورند، واجب است .
٣ - پس از انجام طواف حج و نماز آن و سعى ، بوى خوش هم حلال مىشود، و بعد از انجام طواف نساء و نماز آن ، زن بر مرد و مرد بر زن كه به واسطه احرام ، حرام شده بود ، حلال مىشود .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) - نساء به معنى زنان است و اين طواف يكى از اعمال حج است و به سبب آن، زن بر مرد و مرد بر زن حلال مىشود .
(2) - عمره مفرده كه جداى از حج است نيز طواف نساء دارد .
بیتوته در منی :ـ
١ - يكى ديگر از واجبات حج ، بيتوته ( ماندن در شب ) در منا است .
٢ - تمام حجاج ؛ چه آنها كه براى اعمال بعد از مِنا به مكه رفتهاند وچه آنها كه به مكه نرفتهاند و در مِنا ماندهاند ، بايد شب يازدهم ذىحجه و شب دوازدهم ، از اوّل تا نصف شب (1) ، با قصد قربتْ و به عنوان يكى از اعمال حج ، در منا باشند ، بنابراين ، آنها كه به مكه رفتهاند ، بايد قبل از غروب به منا برگردند .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1) - به فتواى آيات عظام : فاضل ، خامنهاى ، مكارم ، سيستانى ، تبريزى ، حاجى مىتواند از سرشب تا بعد از نيمه شب ، يا قبل از نيمه شب تا طلوع فجر در آنجا بماند ـ
پارت دوم مناسک